Likit biyopsi, kanda dolaşan hücresiz DNA (cfDNA) içindeki tümör kaynaklı parçaları (ctDNA) yeni nesil dizileme ile analiz eden, girişimsel olmayan bir testtir. İleri evre kanserde tedaviye yön veren mutasyonları, direnç mekanizmalarını ve tümörün zaman içindeki değişimini doku biyopsisine gerek kalmadan gösterir; negatif sonuçlar doku analiziyle doğrulanır.
Nasıl çalışır?
Tüm hücreler öldüklerinde küçük DNA parçalarını kana bırakır; buna hücresiz DNA (cfDNA) denir. Kanser hastalarında bu parçaların bir bölümü tümör hücrelerinden gelir ve dolaşan tümör DNA'sı (ctDNA) olarak adlandırılır. Özel bir tüpe alınan kan örneğinden plazma ayrılır, cfDNA izole edilir ve yüzlerce gen yüksek derinlikte dizilenir; tümöre özgü mutasyonlar, kopya sayısı değişiklikleri ve gen füzyonları saptanır.
ctDNA genellikle toplam cfDNA'nın çok küçük bir yüzdesini oluşturur. Bu yüzden testin duyarlılığı tümör yüküne, kanser türüne ve metastaz yerine bağlıdır: ileri evre ve yaygın hastalıkta ctDNA daha kolay saptanırken erken evre ya da beyin yerleşimli tümörlerde saptanamayabilir.
Ne zaman tercih edilir?
Avrupa Tıbbi Onkoloji Derneği'nin (ESMO) 2022 önerilerine göre ctDNA testi, ileri evre kanserde doku örneği alınamadığında, yetersiz olduğunda ya da sonuç hızlı gerektiğinde tedaviyi yönlendirecek genotiplemenin geçerli bir yoludur1. Başlıca kullanım alanları:
- Akciğer, meme, kolorektal, prostat ve diğer solid tümörlerde hedefe yönelik tedavi seçimi (EGFR, ALK, KRAS, BRAF, PIK3CA, ESR1, BRCA gibi)
- Tedavi altında gelişen direnç mutasyonlarını (örneğin aromataz inhibitörü sonrası ESR1) yakalamak
- Birden fazla metastaz bölgesinin farklı yapısını tek örnekte yansıtmak
- Yeniden biyopsinin riskli ya da mümkün olmadığı hastalarda tedavi değişimi öncesi moleküler güncelleme
Sınırları nelerdir?
ESMO aynı belgede iki sınırı açıkça belirtir: ctDNA'da negatif ya da bilgi vermeyen bir sonuç, tümörde mutasyon olmadığı anlamına gelmez; mümkünse doku testiyle doğrulanmalıdır. Ayrıca likit biyopsi, klinik çalışmalar dışında kanser taraması ya da erken tanı amacıyla önerilmez1. Yaşla birlikte kan hücrelerinde biriken klonal hematopoez varyantları da yanlış pozitifliğe yol açabileceğinden raporda ayrıca değerlendirilir.
Doku biyopsisi ile karşılaştırma
| Doku (CanAct® X Solid) | Likit (CanAct® X Liquid) | |
|---|---|---|
| Numune | Parafin blok tümör dokusu (FFPE) | Özel tüpe alınan kan (cfDNA) |
| Girişim | Biyopsi ya da ameliyat materyali | Standart kan alımı, birkaç dakika |
| Kapsam | 523 gen DNA + 55 gen RNA füzyon, TMB ve MSI | 523 gen DNA + 23 gen RNA füzyon |
| Güçlü yanı | Altın standart; ctDNA saptanamayan tümörlerde gerekli | Hızlı, tekrarlanabilir; direnç ve tümör heterojenliğini yakalar |
| Sınırı | Tek bölgeyi temsil eder; her zaman alınamaz | Düşük tümör yükünde yanlış negatif olabilir |
| Sonuç süresi | 3–4 hafta | 3–4 hafta |
Lue GEN'de likit biyopsi: CanAct® X Liquid
CanAct® X Liquid, kanda dolaşan hücresiz tümör DNA'sından 523 geni ve 23 gende RNA füzyonlarını inceleyen kapsamlı genomik profilleme testidir. Rapor, saptanan her değişiklik için AMP/ASCO/CAP kanıt seviyesini, FDA ve NCCN referanslı tedavi seçeneklerini ve eşleşen klinik çalışmaları listeler. Numune Akasya Anlaşmalı Klinikler'de hücresiz DNA tüpüne alınır; test hekim değerlendirmesiyle planlanır ve rapor onkoloğunuza iletilir.
Likit biyopsi hakkında sorular
Likit biyopsi doku biyopsisinin yerini alır mı?
Her zaman değil. Doku biyopsisi altın standarttır; likit biyopsi doku alınamadığında, tekrar biyopsi riskliyse ya da tedavi sırasında tümörün değişimini izlemek gerektiğinde tercih edilir. Negatif ctDNA sonucu mümkünse doku ile doğrulanır.
Kanser taraması için likit biyopsi yaptırabilir miyim?
Hayır. Güncel kılavuzlar likit biyopsiyi klinik çalışmalar dışında tarama ya da erken tanı amacıyla önermez. Kalıtsal riskinizi öğrenmek istiyorsanız kan örneğinden çalışılan OncoSeq panelleri bu amaca uygundur.
Kan nasıl alınır, özel hazırlık gerekir mi?
Standart bir kan alımıdır; özel bir hücresiz DNA tüpü kullanılır. Açlık gerekmez. Kemoterapi kürü sonrası zamanlama için onkoloğunuzun önerisi alınır.
Sonuç hangi sürede hazırlanır?
CanAct® X Liquid raporu numunenin laboratuvara ulaşmasından itibaren genellikle 3–4 haftada hazırlanır ve hekiminize iletilir.